URT3025 - Üretim Yönetimi | Tam Ders Notları

Ders Müfredatı

1. HaftaÜretim Yönetimine Giriş 2. HaftaVerimlilik Analizi 3. HaftaTalep Tahmin Yöntemleri 4. HaftaÜrün ve Süreç Tasarımı 5. HaftaKapasite Planlama 6. HaftaKuruluş Yeri Seçimi

--- VİZE ---

7. Haftaİşyeri Düzenleme (Layout) 8. Haftaİş Etüdü ve İş Ölçümü 9. HaftaToplam Kalite Yönetimi 10. Haftaİstatistiksel Proses Kontrol 11. HaftaTedarik Zinciri Yönetimi 12. HaftaBağımsız Stok (EOQ) 13. HaftaBağımlı Stok (MRP) 14. HaftaYalın Üretim ve JIT

1. HAFTA

Üretim Sistemleri ve Sınıflandırma

Üretim, fiziksel varlıkların veya hizmetlerin, fayda yaratmak amacıyla dönüştürülmesidir. Üretim sistemleri "Miktar" ve "Çeşitlilik" ekseninde sınıflandırılır.

Üretim Tipleri

1. Proje Tipi Üretim Ürün sabittir, kaynaklar ürüne gider. Çok düşük hacim, tek seferlik işler.

Örnek: Köprü inşaatı, Film çekimi, Gemi yapımı.

2. Atölye (Job Shop) Düşük hacim, yüksek çeşitlilik. Genel amaçlı makineler kullanılır.

Örnek: Oto tamirhanesi, Özel mobilya üretimi.

3. Parti (Batch) Üretim Benzer ürünler gruplar halinde üretilir. Setup (ayar) süreleri kritiktir.

Örnek: İlaç üretimi, Konfeksiyon, Fırıncılık.

4. Sürekli (Kütle) Üretim Standart ürün, çok yüksek hacim. Özel amaçlı makineler kullanılır.

Örnek: Otomobil montaj hattı, Şeker fabrikası.

2. HAFTA

Verimlilik Analizi

Verimlilik, çıktının girdiye oranıdır. Bir işletmenin kaynaklarını ne kadar iyi kullandığını gösterir.

$$ \text{Verimlilik} = \frac{\text{Çıktı (Output)}}{\text{Girdi (Input)}} $$

Çözümlü Örnek: Kısmi ve Toplam Verimlilik

Bir tekstil atölyesinde günde 200 adet gömlek üretilmektedir. Kullanılan kaynaklar:

İşgücü: 5 işçi $\times$ 8 saat = 40 saat
Makine: 2 makine $\times$ 8 saat = 16 saat
Hammadde: 400 metre kumaş

1. Emek Verimliliği: $\frac{200 \text{ gömlek}}{40 \text{ saat}} = 5 \text{ gömlek/işçi-saati}$
2. Hammadde Verimliliği: $\frac{200 \text{ gömlek}}{400 \text{ metre}} = 0.5 \text{ gömlek/metre}$

Verimlilik artışı her zaman kârlılık artışı demek değildir; ancak maliyetleri düşürür.

3. HAFTA

Talep Tahmini

Gelecekteki talebi tahmin etmek, üretim planlarının temelidir. Sayısal (Kantitatif) ve Sözel (Kalitatif) yöntemler vardır.

Zaman Serisi Yöntemleri

1. Basit Hareketli Ortalama (SMA)

Geçmiş $n$ dönemin ortalaması alınır.

$$ F_{t} = \frac{\sum \text{Son } n \text{ dönemin talebi}}{n} $$

2. Ağırlıklı Hareketli Ortalama (WMA)

Yakın dönemlere daha fazla ağırlık verilir.

Örnek

Ocak (100), Şubat (120), Mart (130). Ağırlıklar: Mart(0.5), Şubat(0.3), Ocak(0.2).
Tahmin (Nisan) = $(130 \times 0.5) + (120 \times 0.3) + (100 \times 0.2)$
Tahmin = $65 + 36 + 20 = 121$

4. HAFTA

Ürün ve Süreç Tasarımı

Ürünün tasarımı maliyetlerin %70'ini belirler. Tasarım aşamasında yapılan hataların telafisi zordur.

Eşzamanlı Mühendislik (Concurrent Engineering)

Geleneksel yöntemde tasarımcı çizer, mühendise atar, mühendis üretir. Eşzamanlı mühendislikte ise tasarım, üretim ve pazarlama ekipleri birlikte çalışır. Bu sayede pazara çıkış süresi (Time-to-market) kısalır.

Modüler Tasarım: Parçaların değiştirilebilir olması (Bilgisayar toplama mantığı).
CAD/CAM: Bilgisayar destekli tasarım ve üretim.
Değer Analizi: Ürünün fonksiyonunu bozmadan maliyeti düşürme çalışması.

5. HAFTA

Kapasite Planlama

Kapasite, bir sistemin belirli bir sürede üretebileceği maksimum yüktür.

Teorik Kapasite

Hiç durmadan, ideal koşullarda üretim (7/24).

Etkin Kapasite

Planlı duruşlar (bakım, mola) düşüldükten sonra.

Fiili Kapasite

Gerçekleşen üretim miktarı (Arızalar dahil).

Başabaş Noktası Analizi

Kârın sıfır olduğu, maliyetlerin karşılandığı üretim noktasıdır.
$$ Q_{BEP} = \frac{\text{Toplam Sabit Maliyet (FC)}}{\text{Birim Fiyat (P)} - \text{Birim Değişken Maliyet (VC)}} $$

Örnek: Kira 10.000 TL, Sandviç satış fiyatı 20 TL, Malzeme 12 TL.
Q = 10.000 / (20 - 12) = 1.250 Sandviç satılmalı.

6. HAFTA

Kuruluş Yeri Seçimi

Yanlış yer seçimi kalıcı yüksek maliyetlere (lojistik, işgücü) neden olur.

Faktör Puanlandırma Yöntemi

Faktör	Ağırlık	Konya Puan	İzmir Puan
Hammaddeye Yakınlık	0.40	80 (32)	50 (20)
Pazara Yakınlık	0.30	60 (18)	90 (27)
İşgücü Maliyeti	0.30	80 (24)	60 (18)
TOPLAM	1.00	74	65

Sonuç: Konya (74 puan) seçilir.

7. HAFTA

İşyeri Düzenleme (Layout)

Makinelerin ve bölümlerin fabrika içindeki yerleşimidir.

1. Sürece Göre (Fonksiyonel)

Torna tezgahları bir yerde, boya bir yerde. Çeşitlilik yüksekse kullanılır (Hastaneler: KBB ayrı, Göz ayrı).

2. Ürüne Göre (Hat Tipi)

Makineler ürünün akışına göre dizilir. Seri üretim için uygundur (Otomobil montaj hattı).

8. HAFTA

İş Etüdü ve İş Ölçümü

İşin en iyi yapılış yöntemini bulmak (Metot Etüdü) ve standart zamanı belirlemek (Zaman Etüdü) için yapılır.

                    Standart Zaman Hesaplama
                    İş, elemanlara ayrılır ve kronometre ile ölçülür. (Ortalama zaman: 10 dk)
Tempo takdiri yapılır. İşçi hızlıysa %110, yavaşsa %90. (Normal Zaman = 10 x 1.10 = 11 dk)
Paylar (Yorgunluk, kişisel ihtiyaç) eklenir. (%15 pay)
Standart Zaman = 11 x (1 + 0.15) = 12.65 dk.

                

9. HAFTA

Toplam Kalite Yönetimi (TQM)

Kalite "kontrol edilen" değil "üretilen" bir şeydir. W. Edwards Deming, TQM'in babası sayılır.

PUKÖ Döngüsü

Sürekli iyileştirme (Kaizen) için kullanılır.

Planla
Uygula
Kontrol Et
Önlem Al

Kalite Maliyetleri

Önleme: Eğitim, tasarım (En ucuz).
Ölçme: Test, muayene.
İç Başarısızlık: Hurda, yeniden işleme.
Dış Başarısızlık: Müşteri iadesi, marka kaybı (En pahalı).

10. HAFTA

İstatistiksel Proses Kontrol (SPC)

Sürecin değişkenliğini izlemek için kullanılır. İki tip değişkenlik vardır:

Genel (Rastgele) Nedenler: Sistemin doğasında vardır, kaçınılmazdır.
Özel (Atanabilir) Nedenler: Dışarıdan gelen, düzeltilmesi gereken hatalardır (Kırık uç, yanlış hammadde).

Kontrol Limitleri (UCL / LCL) = Ortalama $\pm$ 3 Standart Sapma

11. HAFTA

Tedarik Zinciri Yönetimi (SCM)

Hammadde kaynağından son müşteriye kadar olan akışın yönetimidir.

Kamçı Etkisi (Bullwhip Effect)

Tedarik zincirinde, son müşteriden geriye doğru gidildikçe siparişlerdeki dalgalanmanın büyümesidir. Müşteri talebi %5 oynarken, fabrika siparişleri %40 oynayabilir. Sebebi bilgi paylaşımı eksikliğidir.

12. HAFTA

Stok Yönetimi (EOQ Modeli)

Stok maliyetlerini (Sipariş Verme + Elde Tutma) minimize eden en ekonomik sipariş miktarını bulmak için kullanılır.

$$ EOQ = \sqrt{\frac{2 \cdot D \cdot S}{H}} $$

D: Yıllık Talep
S: Sipariş Baş. Maliyet
H: Birim Yıllık Stok Tutma Mal.

Sınav Sorusu Örneği

Bir bilgisayarcının yıllık mouse talebi 1.000 adettir. Her siparişin maliyeti (kargo vs.) 20 TL'dir. Bir mouse'u stokta tutmanın yıllık maliyeti 4 TL'dir.

Soru: Bir seferde kaç adet sipariş verilmeli?
$ EOQ = \sqrt{(2 \cdot 1000 \cdot 20) / 4} $
$ EOQ = \sqrt{40000 / 4} = \sqrt{10000} $
Cevap: 100 Adet.

13. HAFTA

MRP (Malzeme İhtiyaç Planlama)

Bağımlı talep için kullanılır (Örn: Araba tekerleği, direksiyonu).
3 temel girdisi vardır:

Ana Üretim Çizelgesi (MPS): Ne zaman, kaç tane nihai ürün yapılacak?
Ürün Ağacı (BOM): Ürün hangi parçalardan oluşur? (1 Masa = 1 Tabla + 4 Ayak).
Stok Kayıtları: Elimde şu an ne var?

14. HAFTA

Yalın Üretim ve JIT

Yalın üretim, değer yaratmayan her şeyi (Muda / İsraf) ortadan kaldırmayı hedefler. Toyota Üretim Sistemi (TPS) temelidir.

7 Temel İsraf (Muda)

1. Aşırı Üretim 2. Bekleme 3. Gereksiz Taşıma 4. Gereksiz İşlem 5. Stok 6. Hareket 7. Hatalı Üretim

                        JIT (Just In Time): Tam zamanında üretim. Parça hatta tam lazım olduğu anda gelmelidir. "Stokları nehirdeki su seviyesine benzetirsek; su seviyesini (stoğu) düşürdüğümüzde kayalar (problemler) ortaya çıkar ve biz onları çözeriz."
                    