1. HAFTA
Uygarlık Tarihine Giriş: Kültür vs Uygarlık
Uygarlık tarihi dersinin en temel sorusu şudur: Kültür nedir, Uygarlık (Medeniyet) nedir? Bu ikisini ayırt edemezsen sınavda zorlanırsın.
KÜLTÜR (Hars)
Bir milletin kendine has duygu, düşünce ve yaşayış tarzıdır. Millidir, yereldir.
Örnek: Türk misafirperverliği, Japon çay seremonisi.
UYGARLIK (Medeniyet)
Farklı kültürlerin ortak ürünüdür. Evrenseldir. Bilim, teknik ve teknolojidir.
Örnek: İnternet, Tıp bilimi, Matematik.
Tarih Öncesi Çağlar
İnsanlık tarihini yazının icadından öncesine "Tarih Öncesi" diyoruz. Buradaki en önemli geçiş noktası Neolitik Devrim'dir.
- Paleolitik Çağ (Eski Taş): İnsanlar avcı-toplayıcıdır. Mağaralarda yaşarlar. Tüketici bir toplumdur. Ateş bu dönemde bulundu.
- Neolitik Çağ (Yeni Taş / Cilalı Taş): BU ÇOK ÖNEMLİ! İnsanlar tarıma başladı. Tarım demek, tarlanın başında beklemek demek, yani Yerleşik Hayat demektir. İlk köyler kuruldu. İnsanlık üretici konuma geçti.
Sınav Tüyosu: Hoca "İnsanlık tarihindeki en büyük kırılma noktası nedir?" diye sorarsa cevap kesinlikle Tarımsal Üretim / Neolitik Devrim'dir. Çünkü mülkiyet kavramı, sınıf farkları ve devletleşme süreci yerleşik hayatla başlar.
2. HAFTA
Mezopotamya: Uygarlığın Beşiği
Mezopotamya, "İki nehir arasındaki ülke" demektir (Fırat ve Dicle). Coğrafi yapısı gereği istilalara açıktır, bu yüzden devletler askeri açıdan güçlü olmak zorundaydı.
1. Sümerler (Başlangıç Noktası)
"Tarih Sümer'de Başlar"
Çünkü M.Ö. 3200 civarında YAZIYI (Çivi Yazısı) buldular. Yazının bulunuşu tarihi çağların başlangıcıdır.
- Ziggurat: Sümer tapınaklarıdır. Ama sadece tapınak değil; alt katı depo (tahıl saklanır), orta kat okul/ibadethane, en üst kat ise gözlemevi (rasathane) dir. Bu sayede Astronomi gelişmiştir.
- Site adı verilen şehir devletleri halinde yaşadılar (Ur, Uruk, Kiş).
2. Babiller ve Hukuk
En ünlü kralları Hammurabi'dir. Hammurabi Kanunları tarihteki ilk detaylı yazılı anayasa kabul edilmese de en meşhurudur. İlkesi çok serttir:
"Göze göz, dişe diş." (Kısas İlkesi)
Örnek Soru: Sümerlilerin Ziggurat yapılarının astronomi biliminin gelişmesine katkısını açıklayınız?
Cevap: Zigguratların en üst katı gözlemevi olarak kullanıldığı için Sümerli rahipler gökyüzünü incelemiş, Ay ve Güneş tutulmalarını hesaplamış, bugün kullandığımız Ay takvimini geliştirmiştir.
3. HAFTA
Mısır Uygarlığı
Mısır, Nil Nehri etrafında şekillenmiş, "kapalı" bir medeniyettir. Etrafı çöllerle kaplı olduğu için diğer uygarlıklardan daha az etkilenmiş, özgün (kendine has) kalmıştır.
Öne Çıkan Özellikler
- Mumyalama: Ölümden sonra yaşama (Ahiret inancı) inandıkları için bedeni korumak istemişlerdir. Bu sayede Tıp ve Anatomi gelişmiştir.
- Hiyeroglif: Resim yazısıdır. Papirüs bitkisinden kağıt yapmışlardır.
- Geometri: Nil nehrinin taşması sonucu bozulan tarla sınırlarını yeniden çizmek için geometriyi geliştirmişlerdir (Pi sayısını buldular).
Kadeş Antlaşması (M.Ö. 1280): Mısırlılar ile Hititler arasında yapılmıştır. Tarihin bilinen ilk yazılı barış antlaşmasıdır.
Hafta 4
Anadolu Uygarlıkları
Anadolu, Hititler, Frigler, Lidyalılar, İyonlar ve Urartular gibi birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.
1. Hititler
- Başkentleri Hattuşaş'tır (Çorum/Boğazköy).
- Siyasi birlik kuran ilk Anadolu uygarlığıdır.
- Pankuş Meclisi: Kralın yetkilerini sınırlayan soylular meclisidir.
- Tavananna: Kraliçenin yönetimde söz sahibi olması.
2. Frigler
- Başkentleri Gordion'dur (Ankara/Polatlı).
- Tarım ve hayvancılık temel geçim kaynağıdır. Öküz kesene ölüm cezası verilirdi.
- Tapates: Ünlü halı ve kilimleri.
- Fibula: İlk çengelli iğne.
3. Lidyalılar
- Başkentleri Sardes'tir (Manisa/Salihli).
- Kral Yolu'nu inşa ederek ticareti canlandırmışlardır.
- Parayı bulan ilk uygarlıktır. (Mebadelesiz ticaret son buldu).
4. İyonlar
- Şehir devletleri (Polis) halinde yaşadılar (Efes, Milet, Foça).
- Özgür düşünce ortamı sayesinde bilim ve felsefede çok ileri gittiler.
- Önemli isimler: Tales, Pisagor, Hipokrat, Homeros.
5. Urartular
- Başkentleri Tuşpa'dır (Van).
- Taş işçiliği, madencilik ve sulama kanalları ile ünlüdürler.
Sınav İpucu: Anadolu uygarlıklarının başkentlerini ve en belirgin özelliklerini (Lidyalılar=Para, İyonlar=Bilim, Frigler=Tarım) eşleştirme soruları çıkabilir.
Hafta 5
Ege ve Yunan Uygarlığı
Girit, Miken ve Yunan uygarlıklarını kapsar. Polis adı verilen şehir devletleri şeklinde örgütlenmişlerdir.
Yunan Uygarlığı Özellikleri
- Demokrasinin Temelleri: Atina'da Arkhon adı verilen yöneticiler (Solon, Klistenes) sosyal sınıfları düzenleyip demokrasiye geçişi sağlamıştır.
- Olimpiyatlar: Tanrılar adına düzenlenen spor oyunlarıdır. Kültürel birliği sağlamıştır.
- Felsefe: Sokrates, Platon ve Aristoteles gibi filozoflar yetişmiştir.
Büyük İskender ve Helenizm: Makedonya Kralı İskender'in Asya seferi sonucu Doğu ve Batı kültürlerinin kaynaşmasıyla "Helenistik Medeniyet" ortaya çıkmıştır. Bergama ve İskenderiye kütüphaneleri bu dönemde kurulmuştur.
Hafta 6
Roma Uygarlığı
İtalya'da Tiber ırmağı kıyısında kurulmuş, üç kıtaya (Avrupa, Asya, Afrika) yayılmış devasa bir imparatorluktur.
Yönetim Dönemleri
- Krallık Dönemi: Kral ve Senato (İhtiyarlar Meclisi).
- Cumhuriyet Dönemi: Konsül adı verilen iki yönetici ve senato.
- İmparatorluk Dönemi: Augustus ile başlayan mutlak monarşi dönemi.
12 Levha Kanunları
Plepler (halk) ile Patrisiler (soylular) arasındaki çatışmaları önlemek için hazırlanmıştır. Günümüz Avrupa hukukunun temelini oluşturur.
Bölünme
Kavimler Göçü (375) sonrası İmparatorluk 395'te ikiye ayrılmıştır:
- Batı Roma (Yıkılış: 476)
- Doğu Roma / Bizans (Yıkılış: 1453)
Sınav İpucu: Roma hukuku (12 Levha Kanunları) ve yönetim şeklinin evrimi (Krallık -> Cumhuriyet -> İmparatorluk) önemli konulardır.
VİZE SINAVI SONRASI KONULAR
Hafta 8
Orta Çağ Avrupası ve Feodalite
Kavimler Göçü ile başlayan ve İstanbul'un Fethine kadar süren dönemdir. Merkezi otoriteler zayıflamış, feodalite rejimi ortaya çıkmıştır.
Feodalite (Derebeylik) Özellikleri
- Siyasi birlik yoktur, toprak ağalığı sistemi hakimdir.
- Halk sınıflara ayrılmıştır (Soylular, Rahipler, Burjuvalar, Köylüler).
- Kapalı tarım ekonomisi vardır, ticaret zayıftır.
- Kilise ve Papalık (Skolastik Düşünce) her alanda etkilidir.
Magna Carta (1215): İngiltere Kralı ile soylular arasında imzalanmıştır. Kralın yetkileri ilk kez kısıtlanmıştır. Demokrasinin ilk adımı sayılır.
Hafta 9
İslam Uygarlığı ve Doğuşu
Hz. Muhammed'in peygamberliği ile başlayan, Dört Halife dönemi, Emeviler ve Abbasiler ile zirveye ulaşan medeniyet sürecidir.
Önemli Olaylar
- Hicret (622): İslam devletinin temelleri atıldı.
- Bedir, Uhud, Hendek Savaşları: Müslümanların varoluş mücadeleleri.
- Veda Hutbesi: Evrensel insan hakları bildirisi niteliğindedir.
İslam'ın Altın Çağı (Abbasiler)
Emevilerin Arap milliyetçiliği politikasını terk eden Abbasiler, bilim ve kültüre önem vermiştir. Mevari (Mevali) politikası terk edilmiştir.
Sınav İpucu: Emevilerin "Mevali" (Arap olmayan Müslümanları dışlama) politikası ile Abbasilerin "Ümmetçilik" (kapsayıcılık) politikası arasındaki farkı bilin.
Hafta 10
Rönesans (Yeniden Doğuş)
15. ve 16. yüzyılda İtalya'da başlayan bilim, sanat ve edebiyattaki gelişmelerdir.
Nedenleri ve Sonuçları
Nedenleri
- Kağıt ve matbaanın yaygınlaşması.
- Antik Yunan eserlerinin incelenmesi.
- Mesen sınıfının (sanatı destekleyenler) ortaya çıkması.
Sonuçları
- Skolastik düşünce yıkıldı, pozitif düşünce doğdu.
- Kilise'ye güven azaldı, Reforma zemin hazırladı.
- Bilimsel gelişmeler hızlandı.
Hafta 11
Reform ve Aydınlanma Çağı
Reform (Dinde Yenilik)
Almanya'da Martin Luther öncülüğünde Katolik Kilisesi'nin bozulmasına karşı başlayan harekettir.
Endüljans: Kilisenin cennetten yer satması uygulamasına Luther karşı çıkmıştır. Protestanlık mezhebi doğmuştur.
Aydınlanma Çağı (18. Yüzyıl)
Aklın ve bilimin rehberliğinde toplumsal ve siyasal sorunların çözülmeye çalışıldığı dönemdir. Montesquieu, Voltaire, Rousseau gibi düşünürler etkili olmuştur.
Hafta 12
Sanayi Devrimi
İngiltere'de buhar gücünün makineleşmede kullanılmasıyla başlayan üretim devrimidir. El üretiminden fabrika sistemine geçilmiştir.
Sonuçları
- Üretim arttı, maliyetler düştü.
- Sömürgecilik yarışı hızlandı (Hammadde ve pazar ihtiyacı).
- İşçi sınıfı (Proletarya) doğdu, sosyalizm ve komünizm fikirleri ortaya çıktı.
- Köyden kente göç arttı.
Sınav İpucu: Sanayi Devrimi'nin Osmanlı'ya etkisi olumsuzdur. Lonca teşkilatı çökmüş, Osmanlı Avrupa'nın açık pazarı haline gelmiştir (1838 Balta Limanı Antlaşması).
Hafta 13
Fransız İhtilali (1789)
Fransa'da monarşiye karşı halkın ayaklanmasıdır. "Hürriyet, Eşitlik, Adalet, Milliyetçilik" kavramları dünyaya yayılmıştır.
Dünya Tarihine Etkisi
- İmparatorlukların yıkılıp ulus devletlerin kurulmasına neden oldu.
- Yeni Çağ bitti, Yakın Çağ başladı.
- İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi yayımlandı.
Osmanlı'ya Etkisi: Çok uluslu bir yapıya sahip olduğu için azınlık isyanları başlamış ve dağılma süreci hızlanmıştır. (Olumsuz). Ancak demokratikleşme hareketlerine de (Tanzimat vb.) zemin hazırlamıştır (Olumlu).
Hafta 14
20. Yüzyıl ve Dünya Savaşları
I. ve II. Dünya Savaşları, Soğuk Savaş dönemi ve küreselleşme süreçleri.
I. Dünya Savaşı (1914-1918)
İmparatorluklar yıkıldı (Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rusya Çarlığı). Türkiye Cumhuriyeti'nin doğuşuna giden yolu açtı.
II. Dünya Savaşı (1939-1945)
Faşizm ve Nazizm'in yenilgisi. ABD ve SSCB süper güç oldu. Birleşmiş Milletler kuruldu.
Tebrikler! Dersi Tamamladınız.
BSB1001 Uygarlık Tarihi dersinin tüm konularını bitirdiniz. Şimdi bol bol tekrar yapma zamanı.